نی هفت بند موسیقی منطقه کتول > خبرگزاری هزارک 3361

نی هفت بند موسیقی منطقه کتول

دوشنبه, 13 مهر,1405 - 14:56

نی ، از قدیمی ترین سازهای مورد استفاده ی بشر است که از گذشته های دور تا به امروز در شکل های گوناگون در میان تمام فرهنگ ها متداول بوده است.

هزارک -

نی هفتبند کتول

نی ، از قدیمی ترین سازهای مورد استفاده ی بشر است که از گذشته های دور تا به امروز در شکل های گوناگون در میان تمام فرهنگ ها متداول بوده است. شاید بتوان نی را که منشأ شکل گیری بسیاری از «سازهای بادی» در فرهنگ های مختلف بوده است ساده ترین و در عین حال عجیب ترین ساز با ساختاری ساده و صدایی عمیق و نافذ دانست. این ساز در انواع ، اندازه ها و جنس های گوناگون تقریباً در تمام نواحی ایران متداول است و می توان آن را یک «ساز شبانی» و ساربانی دانست زیرا بیشتر نوازندگان این ساز در نواحی ایران از میان چوپانان و ساربانان بوده و هستند. نی ، مهمترین و شاید یگانه ترین ساز در فرهنگ چوپانی و ساربانی است.

بیشتر چوپانان با نواختن نی آشنا هستند و در زندگی و آداب شبانی ، نی یکی از لوازم مهم است . بسیاری از پیام های چوپان به دام ها ، با نی منتقل می شوند. در موسیقی نواحی ایران ، ورود و خروج دام به آغل ، جمع کردن گله ، آب خوردن و . . . هر یک با نواختن آهنگ خاصی با نی صورت می گیرد علاوه بر این ها نی همدم تنهایی چوپانان در دشت و کویر و کوهستان است. از این ساز در مراسم و آیین های دیگری چون عروسی ، سوگ ، تعزیه و موسیقی درمانی نیز استفاده می کنند.

رپرتوار نیِ نواحی ایران ، در درجه نخست به مقام ها و آهنگ های چوپانی و بعد به مقام ها ، ترانه ها و آهنگ های عمومی آن منطقه اختصاص دارد . نی را هم تنها و هم همراه با آواز می نوازند.

نی منطقه کتول که به «نی هفت بند» معروف است از قدیمی ترین و اصلی ترین سازهاي موسیقی این منطقه است و از بلندترین انواع نی در مناطق مختلف ایران می باشد . بلندي اين ساز نشانگر زندگي كتولي ها در كوهستان و زندگي بر پايه ي دامپروري و كشاورزي مي باشد كه ني ،‌ كشمكش چوپانان با طبيعت را بازگومي كند

بلندی این نی در دو نوع کوتاه و بلند (از نظر زیر و بمی صدا) بین هفتاد تا هشتادوهفت سانتی متر متغير است . این نی دارای چهار سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت است و نوك آن جايي كه لب قرار مي گيرد از بیرون تراشیده می شود و هنگام نواختن روی لب و دندان قرار می گیرد که این شیوه ، در نی نوازی نواحی ایران منحصر به فرد است و یک ویژگی خاص محسوب می گردد. نی نواز ، هوا را از دهانه لوله به درون آن می دمد و باز و بسته کردن سوراخ ها با انگشتان هر دو دست ، طول هوای داخل لوله را کم و زیاد می کند و در نتیجه صوت های زیر و بمی به وجود می آورد . حالت های کیفی موسیقی با کم و زیاد کردن فشار ، دمیدن و حرکت مختصر انگشت ها بر روی سوراخ ها ایجاد می شوند.

از زنده یاد استاد اکبرکتول ـ نوازنده برجسته ي نی کتولی ـ نقل است که : «استادان قدیم نی خود را از نیزار در اواخر پائیز انتخاب می کردند و تأکید می شد که از نی ماده استفاده شود تا از آن صدایی خوش و دلنواز شنیده شود».

چون سازِ نیِ منطقه ی کتول ، چهار سوراخ در جلو دارد در نتیجه ؛ نوازندگان برای نواختن ، سه نوع صدا را اخذ می کنند : 1ـ بَمِ نرم 2ـ اوج 3ـ غیث

نوازندگی در صداهای بَمِ نی ، حجم بیشتر و در صداهای زیر ، حجم کمتری دارد. لازم به ذکر است که صدای غیث نِیِ کتولی فقط در «سَروانگ» استفاده می شود. سَروانگ ، یک قطعه ی تحریری بین مقام است که بیشتر در «راستِ مِقام ها» استفاده می شود . هنگام اجرای موسیقی با نیِ هفت بند کتول ، صداهایی همراه با صدای اصلی نی شنیده می شود که بخشی از صدای مطلوب نی در فرهنگ نی نوازی این منطقه است و به هیچ وجه صدای اضافه تلقی نمی شود. مانند صدای حنجره ی نوازنده یا صدای وِزوِز که اغلب باعث ایجاد صداهای هارمونیک در نی می شود.

ربرد نی هفت بند

در منطقه ی کتول از «نی» ، در تک نوازی ، مقام دانی و ساز و آواز که به «نی بید» شهرت دارد و همچنین در سالهای اخیر در گروههای موسیقی نیز استفاده می شود.

فواصل نی کتولی

فواصل نی کتولی به لحاظ نت موسیقی که با صدای بَم و اوج نواخته می شود:

دست بسته ( دو ) ، از پائین سوراخ اول ( رِ ) ، سوراخ دوم ( میِ کرون ) ، سوراخ سوم ( فا ) ، سوراخ چهارم ( سُل ) و سوراخ پشت دست باز ( لا ).

بررسی اندازه یک نمونه نی هفت بند

در اینجا یک مورد نی هفت بند کتول را مورد بررسی قرار داده ایم .

قد نی : 3/77 سانتی متر .

قطر نی : از سر نی جایی که روی لب قرار می گیرد 5/2 سانتی متر و انتهای نی 2/2 سانتی متر .

سوراخ ها :

سوراخ پشت ساز از سر نی 3/40 سانتی متر .

سوراخ اول : در جلوی نی 3/46 سانتی متر .