زِرنا / زِرناق (سُرنا)

سُرنا ، مخفف سورنا (نای سور و شادمانی) که در عربی و فارسی به اشکال سورنا ، سورنای ، سرنی ، صورنای ، زرنا و صرنا به کار رفته است. سازی با ریشه ای کهن و نام های مختلف ، اصل واژه ی سورنای ، مرکب از نایی است که در جشن و سور می نواخته اند. این ساز یکی دیگر از سازهای بادی منطقه ی کتول است که به آن « زِرنا : zernā » یا
« زِرناق zernāq » می گویند .

نوع صدای زِرنا نیز بستگی به طول آن دارد . زِرنای بلندتر ، صدای بم تری را نسبت به زرنای کوتاهتر دارد . حدود صوتی صدای زِرنای کتولی یک اکتاو است.

کاربرد زِرنا

به دلیل حجم صدادهی ، معمولاً در مراسم عروسی و موسیقی میدانی کاربرد دارد. با «زِرنای کتولی» ترانه های شاد و یا موسیقی مراسمی مانند :  «عاروس یاری» ، «کشتی گیری» ، «اسب دوانی» و «چَکه سِماع» نواخته می شود.

اجزا ، جنس و مواد به کار رفته در ساختمان زِرنا

بدنه ی سرنا : لوله مخروطی شکل است که به آن لوله صوتی می گویند و از چوب های توت ، سرخدار ، گردو و شمشاد ساخته می شود . انتهای بدنه ی زرنا مانند سازهای بادی مثل شیپور طراحی شده است .

قَمیش : که به آن پِسی یا فِسی نیز می گویند که از نوعی نیِ نرم به نام آکِس (akes) تهیه می گردد و با خیساندن به وسیله آب ولرم آن را داخل دهان قرار داده و به وسیله مجرای باریکی که در وسط قَمیش قرار دارد ، بازدم وارد زرنا می شود . طول قَمیش معمولاً یک یا دو سانتی متر است .

لَب گیر : حلقه ای واشر مانند از جنس فلز برنج ، شاخ ، چوب یا پلاستیک که بین لب های نوازنده و قَمیش قرار می گیرد .

میل : از جنس فلز برنج می باشد .

تکنیک های اجرایی

مهم ترین تکنیک اجرایی زِرنا «نفس برگردان» است و نوازندگان کتول بیشتر از صدای بم آن استفاده می­کنند. نوازندگان زِرنا به خاطر تسهیل در امر نوازندگی و نوع صدادهی بهتر قبل از نواختن ، پِسی قَمیش را با آب ولرم خیس
می نمایند .

برجسته ترین نوازندگان زِرنا

ـ زنده یاد استاد علی اصغر اسلانی کتولی(علی اصغر کُرد)،روستای پیچک محله کتول .

ـ زنده یاد استاد ولی فیوج (ولی جوگی) ، روستای محمدآبادکتول .

ـ زنده یاد استاد حسینعلی خسروی کتولی (حِسنَل) ، فرزند قربان ، (1378 ـ 1299)، روستای پیچک محله کتول .

ـ زنده یاد استاد عیسی فیوج (عیسی دایی) ، فرزند ولی ، (1387ـ 1307) ، روستای محمدآباد کتول .

ـ زنده یاد استاد اکبر کتولی (اکبر جوگی) ، (1391 ـ 1316) ، محله علی آباد .

ـ زنده یاد استاد علی اصغر خسروی کتولی (اصغر اِستا غُلام)، فرزند غلامعلی، (1397 ـ 1316) ، روستای پیچک محله­کتول .

شاخص ترین نوازنده­ی زِرنا

زنده ياد استاد حسينعلي خسروي كتولي فرزند قربان و ماه رخسار ، معروف به «حِسنَل»، ولادت 1299، وفات  5  فروردین 1378 ، روستای پیچک محله کتول .

صدای سرنای استاد خسروی به دلیل اجراهای متفاوت و خاطره انگیز در مجالس و محافل منطقه ی کتول زبانزد بود تا آنجا که ضرب المثلِ «حِسنَلِم میانِ زِرناقِش گوت» ه نام ایشان در بین مردم مشهور گشت . روحش شاد .