تمدن های آمریکای مرکزی:

آمریکای مرکزی منطقه‌ای در قاره آمریکا است که از مرز جنوبی مکزیک تا مرز شمالی کلمبیا ادامه دارد. در خاور منطقه خشکی آمریکای مرکزی، دریای کارائیب و در باختر آن، اقیانوس آرام قرار دارد. آمریکای مرکزی به صورت یک باریکه خاکی در ادامه جنوبی آمریکای شمالی است که از سوی جنوب خاوری خود به آمریکای جنوبی می‌پیوندد.

در دوران پیشاکلمبی، مناطق شمال باختری آمریکای مرکزی بخشی از تمدن آمریکای میانه محسوب می شدند. جوامع بومی آمریکای میانه، سرزمین‌هایی از مرکز مکزیک را در سمت شمال و مناطقی تا کاستاریکای امروزی را در سمت جنوب، مسکونی ساخته بودند.

از جمله مهمترین تمدن‌ ها و جوامع آمریکای مرکزی، می توان به تمدن های اولمک، مایاها  و آزتک ‌ها (که امپراتوری پهناوری ایجاد کردند) اشاره نمود. مردمان پیشاکلمبی پاناما با تمدن های مایا و آزتک دادوستد داشتند و پانامایی ‌های آن دوره را می‌ توان مردمی انتقالی در میان دو تمدن مایا و آزتک به‌ شمار آورد.

• تمدن اولمک:

تمدن "اولمک" (Olmec)، کهن ترین تمدن در آمریکای مرکزی و نخستین تمدن در مکزیک امروزی محسوب می شود. اقوام اولمک در مناطق پست و گرمسیر جنوب و مرکز مکزیک و در نزدیکی ایالت های امروزی "وراکروز" و "تاباسکو" زندگی می کردند.

تمدن اولمک در حدود سال های 1150 تا 900 پیش از میلاد و در نواحی نزدیکتر به خلیج مکزیک، در حدود سالهای 800 تا 400 پیش از میلاد به شکوفایی رسید و پیش از افول، بر فرهنگ بخش های دیگر آمریکای مرکزی تاثیر گذاشت.

مهمترین وجه فرهنگ و هنر تمدن اولمک، مجسمه هایی است که به شکل جمجمه های بزرگ انسان و از سنگ بازالت ساخته شده اند. هنر اولمک در پیکرتراشی، بر تجسم بخشیدن به کودکانی چاق با چهره هایی پف کرده و دهانی نیمه باز تاکید داشت که نشانه هایی از صورت گربه وحشی را نمایان می ساخت. این نحوه پیکرتراشی بدان سبب بود که اولمک ها خود را از نسل گربه سانان می پنداشتند.

ناحیه باستانی "لاونتا" در جنوب خاوری مکزیک، بزرگترین سکونتگاه تمدن اولمک به شمار می رفت. در این مکان، بقایای شهری متشکل از یک ردیف ساختمانهای گلی قرار دارد. همچنین، در این شهر، هرمی مطبق به طول 135، عرض 75 و ارتفاع 35 متر ساخته شده که قدیمی ترین اینگونه هرم ها در آمریکای مرکزی است. باستانشناسان بر این باورند که این هرم ها در نجوم و گاهشماری نیز مورد استفاده قرار می گرفتند. این سکونتگاه بین سالهای چهارصد تا سیصد پیش از میلاد و بر اثر یورش اقوام بیگانه، ویران شد.

از دیگر آثار به جای مانده از تمدن اولمک، هشت سردیس سنگی بزرگ در شهر "سن لورنزو" است که گمان می رود مربوط به نخستین فرمانروایان این قوم باشند. با سقوط لاونتا و سن لورنزو، تمدن اولمک نیز نابود شد، لیکن فرهنگ و سنن این قوم همچون پرستش جگوار (نوعی پلنگ بومی قاره آمریکا / Jaguar) که محور باورهای قوم اولمک بود، کنده کاری روی سنگ سبز رنگ یشم، روشهای کشاورزی، مکتوبات و نظم اجتماعی آنها، بعدها در سایر فرهنگ ها و تمدن های آمریکای مرکزی ادامه یافت. بین سالهای 1500 تا 900 پیش از میلاد، مهارت های کشاورزی اولمک ها پیشرفت شایانی نمود. به سبب تماس و ارتباط با تمدن های منطقه آند، سفالگری آنان شکل جدیدی به خود گرفت و معابد هرمی شکل در جوامع اولمک پدیدار شدند.

محصول کشاورزی اصلی اولمک ها، ذرت بود. به سبب آنکه زیستگاه های اولمک ها فاقد جانورانی بود که قابلیت اهلی شدن داشته باشند، آنها به دامداری نمی پرداختند و برای تهیه گوشت، به شکار مبادرت می ورزیدند. اولمک ها نیز به مانند ساکنان منطقه آند، از چرخ و وسایل نقلیه چرخ دار استفاده نمی نمودند.

اولمک ها صاحب نوعی خط بودند، ولی نظر به آنکه تعداد محدودی از حروف الفبای آنان باقی مانده، امکان بازآفرینی کامل خط آنان وجود ندارد. خط اولمک ها یقینا تاثیر به سزایی در پیدایش خط تصویری  اقوام "مایا" بین سالهای 300 تا 900 میلادی داشته است و خود اولمک ها نیز احتمالا نیاکان مایاها بوده اند. همچنین، گمان می رود که قوم چاوین در منطقه آند نیز از اعقاب اولمک ها باشند.

• تمدن مایا:

"مایا"، نام گروهی از مشهورترین اقوام بومی قاره آمریکا و تمدنی کهن در جنوب مکزیک و شمال آمریکای مرکزی است که عموما شهرهای خود را در میان جنگلهای بارانی می ساختند. زیستگاه مایاها، محدوده جنوبی کشور مکزیک و نیز سرتاسر گواتمالا و السالوادور امروزی را شامل می شد. امروزه نیز گروه هایی از اقوام مایا در مکزیک و گواتمالا حضور دارند. جمعیت مایاهای امروزی حدود هفت میلیون نفر است که بیشتر در جنوب مکزیک و نواحی کوهستانی گواتمالا و بلیز به‌ سر می‌برند.

مایاها با بهره گیری از تمدن های گذشته آن مناطق، از جمله تمدن اولمک، طی سالهای 250 تا 900 میلادی موفق شدند که تمدنی بزرگ را در دوران پیشاکلمبی در آمریکای مرکزی توسعه دهند و دستاوردهای چشمگیری در حوزه های هنر، معماری، نجوم و ریاضیات داشتند.

تاریخ مایاها به سه دوره مهم تقسیم شده که تحت عناوین دوران پیشاکلاسیک یا زندگی ابتدایی، دوران کلاسیک یا عصر طلایی و دوران پساکلاسیک یا افول این تمدن شناخته می‌شوند. در دوره افول، تمدن مایا به دست اقوام مجاور تضعیف شد و سرانجام با هجوم اسپانیایی‌ها بطور کل از میان رفت. پیش از این فروپاشی، مایاها به یکباره تمدن و شهرهای بزرگ خویش را رها نمودند و به دامان کوه ‌ها پناه بردند. دلیل این رویداد به ‌سبب از میان ‌رفتن آثار مکتوب آن دوره، هنوز مشخص نیست. پس از این رویداد، تمدن مایا رها شد و اقتدار مایاهای کوهستان نیز ابتدا به دست آزتک‌ ها و سپس اسپانیایی‌ ها از میان رفت.

دوران پیشاکلاسیک تمدن مایا از حدود 1000 پیش از میلاد تا 250 میلادی را در بر می ‌گیرد. با آغاز این دوران، گرایش به شهرنشینی و زندگی شهری پدید آمد و روستاها و شهرهایی ایجاد شد. خط مایایی به‌ وجود آمد و زندگی قدیمی مایایی که در اوایل این دوران مبتنی بر شکار و خوراک جویی بود، به زندگی شهری و کشاورزی بدل گردید.

دوران کلاسیک که عصر طلایی تمدن مایا محسوب می‌شود، بین سالهای 250 تا 900 میلادی برقرار بود. در آن دوره، مایاها به اوج توانمندی و درخشش خود رسیدند و دولت-شهرهای بزرگی را پدید آوردند که شهرهای شکوهمندی مانند "تیکال"، "چیچن ایتزا"، "کوپان"، "تئوتیهواکان" و "پالنکه" در منطقه یوکاتان از آن جمله اند. برآورد می‌شود که در آن دوران، نزدیک به دو میلیون تن در محدوده مایا نشین زندگی می‌کردند که تنها یکصد هزار تن از آنان ساکن شهر تیکال بودند. بیشتر بناهای ساخته‌ شده آن دوره، به جز خانه ‌ها و امکاناتی شهری همچون آبراهه ‌ها، بناهای عظیم و مجلل مذهبی بودند. در این دوره، بکارگیری طلا در مناسبت‌ های مذهبی و نیز جهت آرایش و تزیین رایج بوده است. مهمترین شناسه ‌های تمدن مایا در طی دوره کلاسیک، مذهب، هنر، معماری و نظام اجتماعی بودند.

دوران پساکلاسیک تمدن مایا، طی سده های دهم تا شانزدهم میلادی بود که انتهای آن با ورود مهاجمان اسپانیایی نیز تقارن داشت. البته پیش از ورود اسپانیایی ها، مایاها در یکی از شگفت انگیزترین و ناشناخته ترین رویدادهای تاریخی، به شکلی مرموز و  ناگهانی، تمام سرزمینهای متمدن و آباد خود را ترک کردند و به کوهستان‌ پناه بردند. دلیل این کوچ ناگهانی مشخص نیست؛ البته فرضیه‌های گوناگونی نظیر شیوع نوعی بیماری واگیر یا حملات مهاجمان بدوی و نیز باورهای مذهبی در این خصوص مطرح شده که تا کنون هیچ یک از آنها مورد تایید قطعی قرار نگرفته است. مایاها که از سده نهم میلادی رو به افول نهاده بودند، به سرعت شهرهای خود را ترک کردند و به جنگل‌ ها پناه بردند. با آنکه فقدان مکتوبات و از میان‌ رفتن متون مایایی سبب دشواری درک علت اصلی این واقعه شده، ولی از محتوای مجموعه کتابهایی به نام "چیلام بالام" می‌توان به ناامیدی و هراسی که بر اساس یک پیشگویی در جامعه مایا رواج یافته بود، پی برد.

پس از کوچ ناگهانی مایاها، اقوام جدیدی سرزمین‌ های آنان را تسخیر کردند. شهر بزرگ چیچن ایتزا به دست قوم "تولتک" که از اقوام نیمه ‌وحشی ساکن ارتفاعات مکزیک بود، افتاد. اقوام دیگری نیز دست به تسخیر سایر سرزمین‌ های مایایی زدند و تقریبا تمام حاصل تمدن مایایی از دست رفت. این روند تا سده سیزدهم میلادی ادامه داشت؛ در این سده، مایاها توانستند بار دیگر حاکمیت شهرهای خود را در‌ دست گیرند، با این تفاوت که در آن زمان، به جای یک حکومت، شانزده حکومت کوچک در سرزمین‌ های مایا حضور داشتند. فرهنگ مایایی هم نسبت به قبل بسیار ضعیفتر شد و تقریبا زیر سایه تمدن آزتک قرار گرفت و در نهایت، به دست مهاجمان اسپانیایی‌ برچیده شد.

جامعه مایاها از قبایل به هم پیوسته ‌ای که به تدریج و از سده‌های پیش از میلاد گرد هم آمده بودند، تشکیل می‌ شد. وجود نظام شاه-خدایی در این حکومت، موجب قرابت فرهنگ، زبان و مذهب ساکنان قلمرو مایا می گشت. در نظام اجتماعی مایاها، طبقه اجتماعی بسیار مهم بود و هر کس جایگاه خود را از نیاکانش به ارث می برد. شاه در راس همه قرار داشت و سلسله مراتب نیز به ‌شدت رعایت می‌شد. مایاها در شهرها بر حسب طبقاتی که داشتند امرار معاش می‌ کردند. مهمترین مشاغل در جامعه مایاها مشاغل مذهبی و کاهنی، نظامی گری، کاتبی، بایگانی، معماری و بازرگانی بودند. طبقات پائینتر، به مشاغلی همچون کارگری ساختمان و صنعتگری می پرداختند که البته کیفیت تولیدات آنها بسیار بالا بود. از دیگر مشاغل جامعه مایا، کشاورزی و فعالیتهایی در حوزه خدمات شهری مانند آشپزی و نظافت و خدمتکاری بود که معمولا نسب افراد در احراز هر یک از این مشاغل بسیار تاثیر داشت.

آنگونه که از نوشته ‌ها و نقاشی ‌ها و نیز سنت‌ های مایاهای امروزی می ‌توان فهمید، غذاهای سنتی‌ ایشان ترکیباتی از گوشت و سبزی و ذرت، همراه با انواع چاشنی بود.

جامعه مایا در دوران پیشاکلاسیک، مبتنی بر سیستم قبیله‌ای بود که در آن، هر قبیله رئیسی جداگانه داشت و آن رئیس بر تمامی فعالیتهای  قبیله، اعم از مذهبی و خانوادگی و تجاری، نظارت می‌کرد. در مرحله پایانی دوران پیشاکلاسیک، سیستم حکومتی نوینی مبتنی بر حکومت مرکزی در جامعه مایا پدید آمد. در واقع، مایاها به این نتیجه رسیدند که در یک جامعه، شاه بهتر از رئیس می‌تواند به امورات همه مردم رسیدگی کند. شاه، واسطه ارتباط خدایان و انسان تلقی می‌شد و کم‌کم پذیرش نظام شاهی، در جامعه مایاها متداول شد. کاهنان مذهبی این نکته را برای در دست داشتن زمام امور تایید کردند و این باور که سرپیچی از فرمان شاه، عقوبت زمینی و آسمانی به همراه خواهد داشت، در میان مایاها رواج یافت. بدین ترتیب، شاهان مایا برای برقراری هر چه بیشتر نظم و اقتدار در قلمرو تحت امر خویش، به ایجاد نظام طبقاتی دست زدند و روحانیان و نظامیان را نیز از خویشاوندان خود برگزیدند.

جامعه مایا در این دوران به دو دسته نخبه و غیرنخبه تقسیم می‌شد. نخبگان که مشتمل بر ثروتمندان بود، خود به دو رده تقسیم می شد؛ رده نخست مربوط به خاندان شاهی بود و روحانیان و بازرگانان و جنگجویان حرفه‌ ای در رده دوم قرار داشتند. دسته غیرنخبگان نیز شامل کشاورزان، صنعتگران، شکارچیان و هنرمندان بود که صنعتگران ماهر، مقام و منصبی برتر از سایرین داشتند. در نظام سیاسی مایا گاهی یک زن نیز به صدارت یا شاهی می ‌رسید و زمام امور را در دست می ‌گرفت که البته این مورد تنها در اوقاتی پیش می آمد که از خاندان شاهی مردی برای این امر وجود نمی داشت. پوشش و لباس طبقات نیز با هم متفاوت بود و اگرچه زنان هر دو طبقه لباس نخی یا دامن و پیراهن گشاد می‌پوشیدند، ولی گلدوزی‌ هایی متفاوت داشتند. پوشش رویی مردان طبقه پایین، پارچه‌ای به نام "اکس" بود، ولی مردان نخبه از شنلی به نام "پاتی" استفاده می‌کردند.

در جامعه مایاها برده‌داری رواج فراوانی داشت. هر شخص در جامعه مایاها از سه طریق می توانست برده شود؛ نخست اینکه ممکن بود سرپرست یک خانواده فقیر برای امرار معاش و بهبود شرایط زندگی، یکی از اعضای خانواده‌ خود را به ‌عنوان برده بفروشد. دیگر آنکه ممکن بود کسی جرم یا جنایتی مرتکب شود و با تشخیص مقامات قضایی، به بردگی محکوم گردد. در روش سوم نیز افرادی که در نبرد با اقوام دیگر اسیر می گشتند، برده محسوب می شدند و توسط جنگاوران به فروش می‌ رسیدند. البته اگر اسیر از نجبای جوامع دشمن بود، به جای برده شدن، طی مراسمی محترمانه کشته می‌شد و کشتن آنها نوعی مراسم قربانی برای خدایان به شمار می رفت.

در جامعه مایا، خانواده کوچکترین واحد اجتماعی به حساب می آمد و از پدر و مادر و فرزندان و نیز بردگان تشکیل می‌ شد. در میان مایاها، هر خانواده در میان خانواده‌ای بزرگتر قرار داشت که خانه ‌هایشان را کنار یکدیگر و در یک حیاط مشترک می ‌ساختند. ازدواج بر پایه منصب بود و پدر دختر، در سن پایین، داماد را از طریق دلالانی که حرفه ‌شان یافتن همسر و نامزد مناسب در میان طبقات مختلف برای دختران بود، پیدا می‌کرد. تعدد زوجات تنها برای طبقه نخبه مجاز بود و مراسم ازدواج به دور از تشریفات و دخالت روحانیان انجام می‌گرفت. در سنت ‌های مایاها، خون و نژاد اصالت داشت و هر کس بنا بر تبار و نیای پدری خود، پایگاه اجتماعی خود را می‌یافت. از نظر مایاها خانواده ای اصالت و شرافت داشت که اجداد و نیاکان پدری هم زن و هم مرد، افراد سرشناسی بوده‌ باشند.

هنر مایایی اگرچه از تمدن ‌های پیشین نظیر اولمک بهره می‌برد، ولی خلاقیت ‌هایی مخصوص به خود نیز داشت که چهره‌ ای ویژه و متفاوت از دیگر تمدن‌ های باستانی آمریکا به آن می بخشید. آنها باورهای خود درباره خدایان را از راه خلق آثار هنری بروز می‌ دادند. معماری، نقاشی، پیکرتراشی و سفالگری، از مهمترین هنرهای مایایی بودند.

آثاری که تاکنون از معماری مایاها به جای مانده، عمدتا منازلی شهری یا روستایی، کاخ های شاهی، معابد و هرم‌ های مذهبی و سامانه ‌هایی شهری مانند کانال ها و مخازن آب و راههای شهری و بین شهری هستند. خیابان‌ ها عمدتا سنگفرش بودند. برای طراحی شهر، مهندسان ابتدا نقشه شهر را طراحی می کردند و سپس تاییدیه شاه را می ‌گرفتند. ساختمان ‌های مذهبی مایاها معمولا به صورت هرم بودند و با مذهب و گاهشماری مایایی ارتباط داشتند. پلکان در معماری ایشان جایگاه ویژه ‌ای داشت و در همه آثار معماری مورد استفاده قرار می گرفت. در نمای ساختمان از موزاییک و انواع رنگ استفاده می‌شد. از دیگر ویژگی های معماری مایایی می توان به استفاده از نقوش مختلف در اتاق‌ ها یا راهروها و نمای خارجی ساختمان ‌ها اشاره نمود. سنگ آهک، مصالح  اصلی ساختمان سازی در معماری مایاها بود و بیشتر آثار مایایی از سنگ آهک درست شده‌ اند.

نقاشی یکی از دیگر جنبه‌ های تمدن مایایی بود که سبک آن تا به امروز نیز در میان جوامع ایشان باقی مانده است. نقاشی‌ ها عمدتا روی پارچه و دیواره‌ ها صورت می‌گرفت و گاهی با گچبری نیز همراه می‌شد. رنگ آبی نیلی میان مایاها جنبه ای الهی داشت و رنگی که در نقاشی ‌ها استفاده می‌کردند، جنسی ماندگار داشت که تجزیه نمی شد و طی فرایند شیمیایی پیچیده ای  به دست می‌ آمد.

سفالگری نیز از دیگر هنرهای تجسمی برجسته مایاها است. در طی دوران کلاسیک، مایاها آثار سفالی چندرنگی را تولید می کردند که بیشتر جنبه تزئینی داشتند. این سفالینه ‌ها عمدتا به شکل جام، کاسه یا مجسمه ‌هایی رنگ ‌آمیزی شده بودند و طرح هایشان، نمادهایی اساطیری را از باورهای قوم مایا ارائه می‌کرد. رنگ آبی سفال‌ ها نیز نشانگر کاربرد آنها در امور مذهبی بود.

پیکرتراشی نیز از دیگر جلوه‌ های هنری تمدن مایاها است. تندیس‌ هایی که در دوره مایاها ساخته می شد، بیشتر مربوط به شاهان، خدایان و موجودات اساطیری بود. برخی از این مجسمه‌ ها از سنگ یشم سبز رنگ که جنبه روحانی داشت ساخته می شدند. کشف میزان زیادی از محصولات یشم در کنار گورهای بزرگان مایا، موید همین نکته می ‌باشد. تندیس ‌های مایاها معمولا به صورت نیم‌ تنه و نشسته و به ندرت ایستاده بودند و بیشتر در ورودی سراها و نمای ساختمان ‌ها قرار داده می شدند.

مایاها ریاضیات را نیز تا اندازه ای از اقوام اولمک فرا گرفته بودند. آنها به احتمال زیاد نخستین قوم در جهان بودند که در حدود سال 36 میلادی، موفق به کشف عدد صفر شدند. مایاها همچنین آموخته بودند که از ریاضیات برای ثبت و محاسبه حرکات و ویژگی‌ های اجرام آسمانی بهره بگیرند. مایاها یاد گرفته بودند که چگونه سال خورشیدی، ماه قمری و حتا حرکات سیاره زهره را محاسبه کنند. آنان همچنین در زیگ ‌های خود، خورشید گرفتگی و ماه ‌گرفتگی ها را ثبت می کردند و برای آنها جداول‌ زمانبندی تنظیم نموده بودند. مایاها برای زمانبندی انجام آیین‌ های دینی خود نیز از داده ‌های ستاره‌ شناسی استفاده می‌ کردند. آنها محاسبات دقیقی از گردش مسیر سیاره‌ های ناهید و بهرام و تیر ترسیم کرده بودند. همچنین شواهدی در دست است که مسیر حرکت سیاره مشتری نیز توسط مایاها مشخص شده بود. آنها اکتشافات خود را در یادبودها و دیوارنوشته‌ ها ثبت می‌کردند.

سیستم گاهشماری مایاها نیز از موارد پیچیده این تمدن است. مایاها به سال 365 روزه خورشیدی پی برده بودند، ولی برای محاسبه سال، حرکات‌ ماه و ستارگان و دیگر اجرام آسمانی را نیز مد نظر قرار می دادند. مایاها از سه نوع تقویم استفاده می‌کردند که یکی تقویم سالنمای 260 روزه، دیگری "هاآب" یا سال 365 روزه و آخری، تقویم شمارش طولانی 52 ساله بود.

یکی از مهمترین دلایلی که مایاها را پیشرفته ‌ترین قوم در آمریکای باستان می‌دانند این است که آنها بهتر از سایر اقوام بومی آمریکا توانستند زبان خود را مکتوب کنند و خط را به کار برند. مایاها به زبان مایایی تکلم می‌کردند که زبانی پیوندی از شاخه زبان‌ های بومی آمریکا محسوب می‌شود. بعدها، زبان مایایی قدیم به چندین گویش تقسیم شد که امروزه گروه زبان ‌های مایایی را تشکیل می‌دهند و هنوز هم در آمریکای مرکزی گویشورانی دارند. تفاوت‌ لهجه‌ های اقوام مایایی ‌تبار در گذشته به اندازه ای بود که گاهی آنان سخنان یکدیگر را درک نمی‌کردند. این تفاوت‌ ها، امروزه نیز برقرار است.

مایاها شاید ایده نوشتن زبان را از اولمک ‌ها فراگرفته باشند، ولی خط آنها هیچ شباهتی به سیستم نوشتاری اولمک ندارد. خط مایایی، نوعی خط هیروگلیفی بود که ابداع و بکارگیری آن به سده ششم پیش از میلاد باز می ‌گردد. مایاها خط خود را برای امور مذهبی و سرشماری درآمد و مالیات ‌های عمومی، مراسم و مناسک مذهبی و تالیف کتاب‌ های علمی بکار می ‌بردند. مایاها بیش از هزار جلد کتاب تاشوی آکاردئونی شکل تالیف کرده بودند که شامل موضوعاتی همچون تاریخ قوم مایا، نظام اعتقادی، ستاره‌ شناسی و پیشگویی، ریاضیات، طب و گاهشماری بود. تقریبا تمام این کتابها به دست کشیش‌ های اسپانیایی سوزانده شدند.

تفکر مذهبی مایاها کاملا متفاوت از عقاید مذهبی جهان قدیم بود. دین در جامعه مایا، عاملی متحد کننده محسوب می‌شد و همه طبقات، از پادشاه تا بردگان، به یک دین باور داشتند. حکومت ‌ها همیشه مذهبی بودند و به همین دلیل، سرپیچی از باورهای دینی یا بدعت در آن، خشم حاکمان را بر می‌ انگیخت. دین اگرچه در تمام مسائل زندگی مایاها دخالت داشت، ولی دارای جنبه های عرفانی هم بود و به مسائل معنوی نیز می ‌پرداخت.

ماهیت خدایان مایایی بسیار پیچیده است و درک آن برای ذهن انسان ‌های دنیای قدیم دشوار می‌ باشد. خدایان مایایی می‌توانستند شکل ظاهری و سرشت خود را تغییر دهند و مایاها می ‌توانستند هر صورتی را برای خدایان خود متصور شوند. بزرگترین خدای مایا، "ایتزامنا" نام داشت. همین خدا، دو شکل دیگر نیز داشت که یکی "هوناب کئو" به معنای نخستین خدای زنده و دیگری "کوکولکان" به معنی مار بالدار بود. باور مایاها این بود که خدای اصلی، خود را به‌ صورت کهکشان راه شیری نشان می دهد و سرپرست و آفریدگار تمام جهان است و بر همه خدایان فرمانروایی می‌کند. "کینیچ آهائو" خدای خورشید و "هوناهپو" نیز خدای ناهید بود که معمولا بر سر روز و شب با هم کشمکش داشتند. کشاورزان دو خدا داشتند که یکی "یوم کاکس" (خدای ذرت) و دیگری هم "چاک" (خدای باران) بود. خدای ویژه و مورد احترام زنان، "ایکس چل" نامیده می‌شد که مسوول تولد نوزادان، شفا دادن به بیماران و پیشگویی بود. مایاها هرساله یا بعد از درخواست بزرگان دینی، برای خشنودی خدایان خود قربانی می‌کردند. برای انجام این مراسم، پادشاه قوم در مکانی بلند با خنجری کمانی شکل می‌ ایستاد و قلب فرد قربانی که دو طرف بدنش بر روی تخته سنگی بسته شده بود را، در حالی که همچنان می‌تپید، از بدن او خارج می ساخت و به سمت مردم می‌ گرفت. قلب ‌های قربانیان، در ظرفی از خون، درون معبد خدایان نگهداری می‌شدند.

به باور مایاها، هر انسان همزادی داشت که به صورت روح ظاهر می‌شد و با خدایان نشست و برخاست داشت و می‌ توانست زندگی افراد را تحت تاثیر قرار دهد. انسانها می ‌توانستند از راه دعا و مناسک دینی و نیز مصرف داروهای روانگردان با آنها ارتباط برقرار کنند. این همزادان که به دنیای زیرزمینی مربوط می‌شدند، عامل پیوند فرد با جامعه مردگان نیز بودند و افراد برای ارتباط با آنان می بایست به محل‌ هایی ویژه مانند غارهای تاریک بروند. به باور مایاهای قدیم، از راه مکاشفات و مصرف مواد روانگردان نیز می‌شد به دنیای خدایان متصل گردید و پند و اندرز گرفت. به همین سبب، پیشگویان دینی مایا برای پیشگویی‌ های خود، غیر از نجوم، از این روش نیز استفاده می کردند.

با وجود از دست رفتن اتحاد و تمدن مایاها، این قوم از صحنه روزگار کنار نرفت و هنوز در بخش ‌هایی از آمریکای مرکزی، مایاها با حفظ آداب و رسوم خود زندگی می‌ کنند. جمعیت مایاهای امروزی حدود هفت میلیون تن برآورد شده که بیش از همه در ارتفاعات کشور گواتمالا و همچنین مناطقی از کشورهای السالوادور، هندوراس، مکزیک و بلیز امروزی پراکنده ‌اند و به گویش‌ های  مختلف زبان مایایی سخن می‌گویند. در گواتمالا اگرچه خیلی از مایاها سبک زندگی و گفتار اسپانیایی را پذیرفته‌اند، ولی این تغییرات در زنان بسیار کمتر از مردان دیده می‌ شود و اکثر زنان مایایی گواتمالا هنوز هم سبک پوشش و زبان بومی و اصیل خود را حفظ نموده ‌اند. مایاهای امروزی به خاطر رنگ پوشش ویژه خود و کلاه ‌های بلند و لباس‌ های شاد و رنگارنگ، معروف هستند.

• تمدن آزتک:

آزتک‌ها، یکی از متاخرترین فرهنگ ها و تمدن های آمریکای مرکزی و مکزیک کنونی بودند که طی سالهای 1300 تا 1521 میلادی توسعه یافتند و به شکوفایی رسیدند. واژه "آزتکاتل"، به زبان "ناهاوتل" (Nahuatl) که زبان رسمی آزتک ها بود، به ‌معنی افرادی است که از آزتلان (سرزمین افسانه‌ای آزتک‌ها) آمده اند. آزتک‌ها خود را بیشتر "مکزیکا" می‌ نامیدند و نام کشور امروزی مکزیک نیز از آن کلمه گرفته شده است.

مردم آزتک عمدتا از گروه‌های مختلف قومی مرکز مکزیک، به‌ ویژه گروه‌هایی که به زبان ناهاوتل یا آزتک صحبت می‌کردند، تشکیل شده بودند و از سده 14 تا 16 میلادی بر قسمت ‌های بزرگی از آمریکای مرکزی تسلط داشتند. امپراتوری آزتک، کنفدراسیونی بود که در سال 1427 میلادی، از سه دولت‌-شهر به نام های "تنوچتیتلان"، "مکزیکا" (یا "تتسکوکو") و "تلاکوپان" تشکیل شده بود.

پایتخت آزتک‌ها، شهر تنوچتیتلان (مکزیکوسیتی امروز، پایتخت کشور مکزیک) بود و از سال 1325 تا 1521 میلادی، دوازده حاکم بر آن فرمانروایی کردند. آخرین حکمران آزتک‌ها، پس از جنگ‌هایی خونین، در 13 اوت 1521 میلادی، خود را تسلیم اسپانیایی ‌ها کرد.

آزتک‌ها، معابد، برج‌ ها و خانه ‌های خود را با مصالح سنگی می‌ساختند. آنها در نجوم، حقوق و شیوه های حکومتداری پیشرفت فراوانی کرده بودند و در بسیاری از هنرها، از جمله موسیقی، رقص، نمایشنامه و ادبیات نیز مهارت زیادی داشتند.

همچنین، آزتک‌ ها تعداد زیادی باغ گیاه‌ پروری داشتند که مهاجران اولیه اروپایی‌ تا آن زمان چنان چیزی ندیده بودند و با آنها آشنایی نداشتند. در سرزمین آزتک‌ها، شبکه بزرگی برای آبیاری زمین های کشاورزی ایجاد شده بود. صنعت بافندگی نیز در بین آنان پیشرفت زیادی داشت و مراکز بیمارستانی نیز در جوامع آزتک یافت می شد.

برای آزتک‌ها، مرگ ابزاری در خدمت خلقت بود. انسانها در قبال خدایان مسوولیت داشتند تا با قربانی کردن، امکان تداوم زندگی را فراهم نمایند. برای خدایان مختلف آزتک، گاهی حیوانات و گاهی هم انسانها قربانی می‌شدند. برخی باستانشناسان و مردم شناسان بر این باورند که در بعضی از این مناسک، نشانه‌هایی از آدم‌ خواری نیز وجود داشته؛ بدین نحو که قربانی ‌کننده و خانواده ‌اش، بخشهایی از جسم قربانی خود را مصرف می‌کردند.

دین آزتک‌ها، مجموعه‌ای با بیش از یکصد ایزد و ایزدبانو را در بر می‌ گیرد. همچنین، تعدادی از جانداران خارق ‌العاده و فرابشری نیز  در میان اسطوره ‌های این قوم وجود دارند.

خاستگاه و نحوه توسعه دولت و تمدن آزتک، در دین و اسطوره ‌های آزتکی عمیقا بازتاب یافته است. بنا بر روایت‌ های اسطوره‌ای، این قوم به ‌دنبال ایزد خویش موسوم به "اویتسیلوپوچتلی" (Huitzilopochtli) که کاهنی تندیس او را در جلوی آنان حمل می‌کرد و او از طریق همان کاهن با آنان صحبت می‌کرد، از آزتلان (که برخی پژوهشگران معتقدند در منتهی ‌الیه شمال رودخانه کلرادو بوده است)، به سرزمین جدید آمدند و در تنوچتیتلان که بعدها پایتخت آنان شد، توقف نمودند.

در عصر باستان، مردمان آمریکای میانی دارای خصوصیات فرهنگی مشترکی بودند. گاهشماری ‌های 260 و 365 روزه و دوره های تقویمی 52 ساله، خط هیروگلیفی، کتاب‌های تاشونده یا آکاردئونی و سالن ‌های توپ‌ بازی، بخشی از این مشترکات بودند. اگرچه مردمان این ناحیه از فرهنگ و زبان متمایزی برخوردار بودند، ولی طی هزاران سال زندگی در کنار یکدیگر و از رهگذر مواردی همچون مهاجرت، داد و ستد، نزاع ها و امثالهم، تماس‌های گسترده‌ای با یکدیگر داشتند؛ از این رو شگفت آور نیست که اسطوره‌های آزتک، مایا و سایر اقوام آمریکای میانی دوران باستان، مضامین مشترک متعددی با یکدیگر دارند.

سقوط دولت آزتک در اوایل سده شانزدهم میلادی و به دست مهاجران اروپایی رقم خورد. در سال 1504 میلادی، سرداری اسپانیایی به نام "هرنان کورتس" از طرف پادشاه کاستیل به قاره آمریکا عزیمت نمود و در سال 1518 میلادی به فرماندهی گروه اکتشاف مکزیک منصوب شد. کورتس با قوایی متشکل از تنها ششصد سرباز و تعدادی اسب، در سواحل دریای کارائیب در شرق مکزیک امروزی لنگر انداخت. نیروهای اسپانیایی تحت فرمان او ابتدا شهر ساحلی "وراکروز" را بنا نهادند و سپس به سمت شمال و مرکز مکزیک حرکت کردند. آنها در نوامبر سال 1519 میلادی به شهر تنوچتیتلان که پایتخت آزتک‌ها بود، رسیدند. کورتس در ابتدا با استقبال آزتک ‌ها مواجه شد؛ ولی پس از آن، جنگ ‌هایی بین آزتک ‌ها و نیروهای او رخ داد. کورتس پادشاه آزتک‌ ها را دستگیر کرد و برای آزادی وی از مردم خواست که تسلیم شوند. تا اوت سال 1521 میلادی، تمام قلمرو وسیع و پرجمعیت امپراتوری آزتک به تصرف کورتس درآمد و بدین ترتیب، مکزیک به مستعمره اسپانیا بدل گشت و تا سال 1810 میلادی که استقلال خود را باز یافت، همچنان مستعمره اسپانیا بود.

امروزه بسیاری از سرخپوستان ساکن مکزیک به زبان آزتک‌ ها سخن می ‌گویند. مکزیک امروزی و مکزیکی‌ های معاصر، به سبب تمدن آزتک‌ به خود می‌بالند. آنها توانسته ‌اند بسیاری از شیوه‌ های زندگی و آداب و رسوم آزتک ‌ها را تا به امروز حفظ کنند. برخی از واژگان و اصطلاحات زبان آزتک، به زبان های بزرگ دیگری همچون  انگلیسی نیز راه یافته‌ اند. از میان برخی از معروفترین این واژه‌ها می‌توان به شکلات (chocolate)، گوجه فرنگی (tomato) و آووکادو(avocado)  اشاره کرد.

بدین ترتیب، با آنکه قدرت و حکومت امپراتوری آزتک‌ های باستان، حدود چهارصد سال پیش نابود شد، ولی تأثیر ایشان بر جنبه‌ های گوناگون زندگی فرهنگی مردم مکزیک و دیگر نقاط جهان همچنان زنده است.

گردآوری و تنظیم:

فرید نوبخت حقیقی

موسسه فرهنگی رادنواندیش