تعزیه

تعزیه در لغت به معنای سوگواری و برپا داشتن مراسم عزاداری به یادبود درگذشتگان است و در اصطلاح به نوعی نمایش آیینی و مذهبی بر اساس واقعه ی کربلا و شهادت امامان و وقایع دیگر مذهبی و قصه ها و داستان های تاریخی و اساطیری و عامیانه اطلاق می شود . با تکامل تدریجی تعزیه خوانی در دوره های اخیر ، بعضی از تعزیه های شادی بخش و طنزآمیز نیز به آن ها افزوده شده است . از این رو ، غم انگیز بودن دیگر شرط حتمی تعزیه به مفهوم کلی آن نیست .

پیدایش و پیشینه

« در چگونگی پیدایش تعزیه و نخستین تعزیه خوان ها در ایران ، نویسندگان و پژوهشگران ایرانی و غیرایرانی بسیار سخن گفته اند . در اغلب کتاب ها و مقاله های مربوط به تعزیه و تاریخ هنر و نمایش و آثار همانند دیگر ، به اجمال یا تفصیل درباره این موضوع بحث و گفت وگو شده است . حتی برخی از پژوهندگان نیز مطالعات و تحقیقات خود را به جنبه های تاریخی تعزیه اختصاص داده و تک نگاشته های محققانه و سودمندی در این زمینه نوشته اند . با این همه تا آنجا که اطلاع داریم بیشترآن نوشته ها و آثار به صورت اشارات و اظهارنظرهای پراکنده و نقل قول های تکراری و احیاناً متناقض و براساس حدس و گمان و احتمال است ؛ چنان که برخی تاریخ پیدایش تعزیه را مربوط به اواسط یا اواخر دوره ی صفویان و بعضی نویسندگان و تاریخ نگاران مراسم سوگواری و دسته گردانی های دوره ی دیلمیان را که گویا گهگاه با شبیه های صامتی نیز همراه دسته های عزادار بوده است ، آغاز تعزیه پنداشته اند .

تعزیه خوانی

« تعزیه خوانی یک آیین مذهبی ـ عبادی یا یک بازی آیینی ـ نمایشی و صورتی ترکیبی از هنر کهن داستان سرایی و نقّالی و سنّت روضه خوانی و نوحه سرایی در ایران است . اهمیت و ارزش تعزیه خوانی بیش از آن که در روش اجرا و نمایش واقعه ها باشد ، در شیوه­ی خواندن هنرمندانه ی اشعار و بیان درست واقعه هاست . از این رو ، به این رفتار مذهبی اصطلاحاً «تعزیه خوانی» گفته اند .

در دوره ی قاجار ، تعزیه یا تعزیه خوانی را «شبیه» یا «شبیه درآوردن» نیز می خواندند. شبیه درآوردن اصطلاحی بود مشابه با «تقلید درآوردن» و «بازی درآوردن» با این تفاوت که اصطلاح شبیه درآوردن معمولاً در زمینه ی هنرهای نمایشی مذهبی
و اصطلاح های تقلید و بازی درآوردن در مورد هنرهای نمایشی غیرمذهبی به کار می رفت . » 

پیوند تعزیه با دین و مذهب

« تعزیه در دوره ی حیات تاریخی اش ، جدا از بعضی از تعزیه های فرعی یا گوشه ها که زمینه ی مذهبی نداشتند ، پیوسته همبستگی خود را با مذهب عامّه حفظ کرد و به صورت پاره ای از اندام مناسک عزاداری عامّه ی مردم درآمد .

بی تردید تعزیه خوانی در پی مراسم دسته گردانی های مذهبی در دهه ی اول محرم و دهه ی آخر صفر پدید آمد و با این مراسم آمیخت و همراه شد . تعزیه خوانان که گروهی از عامّه مردم بودند، داستان مصایب وآلام شخصیت های مذهبی و حماسه های قهرمانی شهیدان کربلا را که پیش از آن در مقتلنامه ها و سوکچامه ها روایت شده بود و از زبان مرثیه گویان و روضه خوانان و مداحان نقل می شد ، همچون نقّالان با استفاده از هنر بیان و تقلید به نمایش درآوردند . از این زمان که احتمالاً اواخر دوره ی صفوی باید باشد ، تعزیه خوانی همچون نمایش آیینی ـ مذهبی ، در عرصه ی هنر ایران آشکار گردید و همچنان که «روح تراژدی متکامل یونانی از زمان جنگ با ایرانیان رشد یافت» و بر اساس جنگ های یونانیان با ایرانیان بر روی صفحه آمد ، روح تراژدی در ادبیات ایران نیز بر بنیاد وقایع کربلا و نبرد اولیا با اشقیا و شهادت مظلومانه ی امام حسین(ع) در یک شکل نمایشی مأوا گرفت نمایش یا «درام» مذهبی ایرانیان به صورت تعزیه جلوه گر شد . 

پیوند با زمان آیین های سوگواری شهیدان

« برپایی تعزیه خوانی دوره و زمان خاص و معینی در طول سال دارد . 10 روز اول محرم و 10 روز آخر ماه صفر هر سال فصل ویژه تعزیه خوانی های سنّتی است . این دو دهه زمانی است که در آن واقعه های تألم انگیز شهادت حضرت حسین بن علی(ع)
(10 محرم سال 61 هجری قمری) و شهادت امام حسن مجتبی(ع) (28 صفر سال 50 هجری قمری) و رحلت حضرت رسول اکرم(ص) (28 صفر 11 هجری قمری) رخ داده است . همچنین اربعین حسینی نیز به بیستم ماه صفر افتاده است . از این رو این دو دهه برای عموم شیعیان جهان دوره ی یادآوری شهیدان و رفتگان و زمان سوگواری به شمار می رود .

برپایی مجالس تعزیه خوانی در کنار مراسم دسته گردانی در ماه های محرم و صفر حال و هوای سنگین غم و ماتم را در فضای حزن انگیز تکیه ها و حسینیه ها تشدید و تقویت می کند . مردم در تمام این ایام در اندوه از دست رفتن رهبر نهضت سرخ عاشورا و مصایب خاندان او به سر می برند . موضوع بیشتر تعزیه هایی که تعزیه خوانان در این دوره ی سوگ می خوانند ، به خصوص موضوع تعزیه های اصلی ، مربوط به روز تاسوعا و عاشوراست و با فضای اندوهبار این ایام همسویی دارد و برتابنده ی وقایع مربوط به این روزهای تاریخی است . 

تعزیه در منطقه  کتول

بنا بر اسناد تاریخی ، تعزیه در منطقه  کتول نیز بیش از یک قرن متداول بوده است و همچنان این آیین همه ساله برگزار می شود . یکی از فعال ترین محلّات در این زمینه ، محله جنگلده می باشد و گروه های تعزیه این محله ، از پیشروترین گروه های تعزیه در کتول به شمار می روند . در گذشته از ابتدای ماه محرم تا پایان دهه اول ، بین هشت تا ده تعزیه با موضوعات مختلف مجالس وهب ، حر ، حضرت قاسم (ع) ، حضرت علی اکبر (ع) ، واقعه عاشورا ، مختار و طفلان مسلم اجرا می شد .

امروزه نسبت به گذشته شاهد تغییراتی در اشعار و سبک اجراها هستیم که نسبت به ادوار گذشته ، بروزتر شده و در اشعار و اجراهای جدید تلاش بر این بوده است در کنار اینکه شأن ائمه و مجلس تعزیه حفظ شود ، تحریف تاریخی در این وقایع صورت نگیرد .

هم اکنون افرادی که در کار تعزیه هستند در این امر به صورت تخصصی ورود پیدا می کنند . تعزیه خوانی در منطقه کتول همچنان سینه به سینه در حال انتقال به نسل های بعدی است .

منبع: هزارک