مقدمه

سازهای ایران ، در طول تاریخ پرفراز و نشیب خود ، بنا به ماهیت همه ی انواع موسیقی های سنتی ایران که غالباً مبتنی بر تک نوازی بوده اند ، تحول و تکامل یافته اند از این رو ؛ نیاز چندانی به ایجاد یا حفظ استاندارد از جهت اندازه و حتی متحدالاشکل بودنِ کامل ندارند . به همین دلیل است که نه تنها سازندگان سازها اغلب از تجربه یا سلیقه ی شخصی خـود ـ با رعایت اصـول کلـی در ساختار ـ استفاده می کرده اند ، بلکه حتی سازهای شناخته شده توسط سازنده ی واحد نیز ممکن است به خاطر برخی ضرورت ها ، ابعاد و اندازه های ثابت و حتی صدادهی یکسانی نداشته باشند . البته این موضوع فقط به سازهای ایران اختصاص ندارد و در مورد سازهای مورد استفاده در همه ی فرهنگ های غیرغربی نیز صادق است . واقعیت این است که در تک نوازی ، متفاوت بودن ابعاد و اندازه ی سازهـا ـ بر اسـاس نیاز نـوازنده ـ هیچ خللی در اجرای موسیقی ایجاد نمی کند اما در گروه نوازی، رعایت استاندارد ، از لحاظ شکل ، اندازه و حتی جنس و مواد به کار رفته  در ساختمان سازها اهمیت زیادی دارد .

در موسیقی منطقه کتول نیز ، سازها از تنوعی همچون آوازها برخوردارند و با بهره مندی از ویژگی های موسیقی این منطقه ، شکل و رنگ و بوی خاصی به خود گرفته و تفاوت هایی با هم نوع خود ، در دیگر مناطق ایران دارند .

اگرچه امروزه کلیه ي سازهای رایج در اين منطقه هویت بومی یافته­اند ، امّا بی تردید در اجرای موسیقی منطقه­ی کتول «نی» و «دوتار» نقش کلیدی بيشتري دارند.

سازهای مورد استفاده در موسیقی منطقه­ی کتول عبارتند از:

5. سازهای بادی : شمشاد (شمشال) ، نی هفت­بند ، سُرنا (زِرنا)
5. سازهای زهی : کمانچه (کِمانچه) ، دوتار (دِتار)

سازهای کوبه­ای : دهل (دیل) ، دایره (دَس دایره) ، لِگَن

شمشاد ( شِمشال )

از نظر قدمت ، شِمشاد قدیمی ترین ساز در منطقه ی کتول می باشد و جنس این ساز در ادوار مختلف از چوب درختان افرا ، سرخ دار ، شِمشاد و یا نی بوده­است .

از دلایلی که در قدیم این ساز را از چوب درخت شمشاد تهیه می کردند می­توان سکونت مردم کتول در کوهستان­ها و جنگل ، وجود انبوه درخت شمشاد در مناطق کوهستانی کتول و دسترسی به آن ، صاف بودن چوب آن و خوش صدایی را نام برد و به احتمال زیاد ، نام شمشاد به همین دلیل روی این ساز گذاشته شد . البته در منطقه­ی کتول بعضاً به شمشاد تحت تأثیر قاعده ابدال درگویش کتولی «شمشال» نیز گفته می­شود. پس از کوچ مردم منطقه از کوهستان­ها به دشت و دسترسی به «نیزار» این ساز را از «نی» تهیه کردند و در حال حاضر نیز این روش ادامه دارد . 

کاربرد شمشاد

شمشاد از سازهای همیشه همراه چوپان و گالش می باشد و در شادمانه ها نیز کاربرد دارد .

انواع شمشاد

شمشاد ، سازی زبانه دار است که در منطقه ی کتول از دیرباز تاکنون به سه شکل دیده شده است:

الف : چهار سوراخ در جلو .

ب : پنج سوراخ در جـلـو .

ج : شش سوراخ در جلـو .

شِمشاد، لوله ی صوتی کوتاهی دارد که روی آن تعدادی سوراخ صوتی ایجاد شده اند. سَرِ شمشاد ( قسمتی که در آن می دمند ) را به شکل خاصی برش می دهند و متناسب با این برش ، قطعه چوبی ( از جنس درخت فیک یا چوب پنبه ) در دهانه می گذارند که به آن زبانه می گویند به گونه ای که بین زبانه و جداره ی بدنه ، شکاف باریکی ایجاد شود . این شکاف ، هوای ناشی از دمیدن را مستقیماً به لبه ی تیزی که روی بدنه و نزدیک دهانه ایجاد شده هدایت می کند .

برخورد هوا با این لبه ی تیز باعث به صدا درآمدن شمشاد می شود. گاهی از تکنیک «نفس بَرگردان» نیز در نواختن شمشاد استفاده می کنند و به این ترتیب صدای آن ممتد و بدون فاصله به گوش می رسد . لازم به ذکر است که برخی از شمشادها ، یک سوراخ نیز در پشت دارند . به علت فقدان سوراخ پشت در بعضی از شمشادها ، این ساز محدوده  صوتی وسیعی ندارد . البته نوازندگان حرفه ای ، با تغییر فشار هوا و گرفتن کامل یا ناقص سوراخ ها سعی می کنند که آهنگ ها را به درستی اجرا نمایند. در شمشادهایی که دارای سوراخ پشت هستند، به خاطر محدوده ی صوتی بیشتر ، نوازندگان آهنگ ها را بهتر و روان تر اجرا می کنند .            

اندازه شمشادها

     اندازه شمشاد دارای چهار سوراخ

      اندازه شمشاد دارای پنج سوراخ

      اندازه شمشاد دارای شش سوراخ

نوازندگان شاخص ساز شمشاد