درآمدی بر آیین های مذهبی

« شرایط اجتماعی ، اقتصادی سیاسی و فرهنگی ایران از گذشته های بسیار دور به گونه ای بوده است که ادیان مختلف از جمله زردشتی ، مسیحی ، کلیمی و مسلمان را در خود جای داده است . بدیهی است که تمام ادیان دارای آداب و رسوم و آیین های مخصوص به خود هستند که اکثراً همراه با شعر و موسیقی به اجرا در می آیند . موسیقی آیین های مذهبی ایران بخش مهمی از موسیقی ملی ما را تشکیل می دهد و هویت قومی و ملی ما تا حد زیادی بستگی به اجرای این آیین ها دارد . اجرای مراسم مذهبی و نیایش های همه روزه ادیان ایرانی نیز معمولاً با شعر و موسیقی همراه است . نیایش پروردگار با نغمه ها و سرودهای مذهبی در ایران از گذشته های بسیار دور از زمان آریایی ها رواج داشته است . گات های زردشت نیز مناجات و سرودهای مذهبی است که ایرانیان به هنگام عبادت با آداب مخصوص برای نیایش اهورا مزدا با آهنگ و آواز می خواندند . پس از اسلام نیز این سنت دیرین ترک نشد و مناجات و راز و نیاز و نیایش پروردگار برفراز گلدسته های مساجد و خانقاه ها و پشت بام ها به وسیله شب زنده داران خوش آواز همچنان متداول و معمول بود .

در عصر صفویه مناجات خوانی رواج بسیار گرفت و در دوره قاجاریه به ویژه در شب های ماه مبارک رمضان به وسیله خوانندگان بر فراز گلدسته های مساجد و بام های منازل همچنان متداول بود . سلاطین و رجال کشور در دستگاه خود کسانی را برای گفتن اذان و مناجات نگاه می داشتند یا با پرداخت مقرری آنان را به کار می گرفتند .

در زمان ناصرالدین شاه بر فراز بلندترین عمارت دربار یعنی «شمس العماره» خوانندگان معروف خوش آواز مناجات می کردند و اذان می گفتند . نیایش به درگاه پروردگار به ویژه گفتن اذان در شبانه روز چند بار صورت می گرفت و مؤمنین خوش الحان از این وسیله مناسب برای عبادت و تمرین آواز استفاده می کردند . مساجد بزرگ اذان گوهای خوش آواز داشتند که مناجات های شب های ماه مبارک رمضان هم به عهده آنان بود و غالباً این خوانندگان معروف نیز در مناجات به آنان یاری می دادند . گاه اتفاق می افتاد که در یکی از مساجد بزرگ در شب های ماه مبارک رمضان چند تن از استادان خواننده مناجات می کردند و از این راه قدرت خوانندگی و احاطه خود را در دانستن دقایق الحان موسیقی به قضاوت اهل فن می گذاشتند و با یکدیگر رقابت می کردند .

موسیقی مذهبی و آیینی در ایران با توجه به نوع دین ، آیین های ویژه خود را دارد. فرقه های مختلف مسیحی از جمله ارمنی ها و آسوری ها که در زمره نخستین کسانی بودند که مسیحیت را پذیرفتند هر یک موسیقی های دینی خود را دارند . مزدکی ها و زردشتیان هم که پیرو ادیان باستانی و رسمی ایران پیش از اسلام هستند در مراسم و آیین های دینی خود از موسیقی های ویژه ای استفاده می کنند که ذکر جزئیات هر یک از آن ها پژوهش های علمی جداگانه ای می خواهد . در مقایسه با سایر ادیان ، موسیقی مذهبی مردم مسلمان ایران از نظر کیفیت و تنوع از سایر ادیان بالاتر است . موسیقی آیینی و مذهبی مربوط به دین اسلام بسیار متنوع ، گسترده و حایز اهمیت موسیقیایی بسیار زیادی است . آمیختگی تفکر اسلامی با انواع مختلف موسیقی آوازی و سازی محلی و سنتی کشورمان به قدری عمیق و ریشه دار و سازنده است که به جرأت می توان گفت هرچه عنصر مذهب حضور قوی تری در موسیقی ایرانی داشته باشد امکان حفظ و اشاعه مجموعه موسیقی سنتی و قومی ایرانی بیشتر فراهم می شود . تعداد بی شماری از نغمات آوازی و سازی موسیقی سنتی ردیف دستگاهی ایران و موسیقی های محلی جای جای کشورمان نام اسلامی دارند که نشانه پیوند دیرینه و عمیق تفکرات اسلامی و ایرانی در موسیقی سنتی و آیینی ایران دارد .

در دوره ای که اهل موسیقی مطرود بودند و موسیقی خلاف شرع و از منهیات شمرده می شد و از رونق و اعتبار افتاده بود ، برپا داشتن مراسم عزاداری چون دسته گردانی ، روضه خوانی ، نوحه سرایی و سینه زنی جلوه گاه الحان و نغمات موسیقی شد و شعر و موسیقی در این مراسم نقش مؤثری داشت . ظهور خوانندگانی «روضه خوان» که داشتن صدای خوش و دانستن دقایق فنی خوانندگی سبب رونق کارشان بود ، در رواج خوانندگی و حفظ الحان و نغمه های ملی تأثیر بسزایی داشت و این فن را تا حدود زیادی از دستبرد حوادث و فراموشی نجات بخشید . برپایی مجالس روضه و دسته گردانی و نوحه خوانی و سینه زنی در تمام عصر صفویه رواج داشت و از زمان شاه عباس گسترش یافت و عمومیت پیدا کرد در نتیجه تعلیم فن خوانندگی میان خوانندگان منبری و نوحه خوان ها رواج و رونق گرفت و دامنه آن به دوره های پس از صفویه و عصر قاجاریه نیز کشیده شد . بسیاری از لحن ها و نغمه های موسیقی ملی و حالات ادای آن به وسیله این گروه از خوانندگان و روضه خوانان محفوظ ماند و استادان بسیاری در خوانندگی از میان این گروه ظهور کردند . سینه زنی که نوحه آن با وزن و آهنگ و با توجه به ویژگی های فنی موسیقی توسط استادان مطلع ساخته می شد و تنها از مضمون با تصنیف های ضربی آهنگی اختلاف داشت بهترین وسیله حفظ و اشاعه آهنگ های ضربی موسیقی ملی بود و بقایای آن تا حد زیادی مرهون این مراسم مذهبی بوده است .

ارتباط ارگانیک و ناگسستنی موسیقی آیینی و سنتی ایران با مذهب اسلام و اعتقادات و باورهای مردم مسلمان کشورمان ضمن حفظ موسیقی سنتی سبب اشاعه و علاقه مردم به نغمات موسیقی آوازی و سازهای سنتی و محلی ایران شده است . در گذشته بسیاری از طلاب علوم دینی دستگاه ها و آوازهای موسیقی سنتی ایرانی را می آموختند تا در خواندن اشعار مذهبی به مناسبت های مختلف شنوندگان را تحت تأثیر کلام خود قرار دهند و همدلی و همبستگی را به آنان ارزانی دارند . نوازندگان ، خوانندگان و موسیقی دانان متعهد ایرانی با حضور در تمام مراسم و آیین های شادی آفرین و غم انگیز ارتباط خود را با مردم و فرهنگ و هنر خودی حفظ کرده و به مثابه گنجینه های معتبر زنده و پویا و پشتوانه ای محکم برای انتقال اطلاعات و تجارب ، موسیقی این مرز و بوم را به نسل های بعدی انتقال داده و استمرار حرکت پویای میراث فرهنگی را تضمین کرده اند و بدین سان راه را برای ورود عناصر ، اصطلاحات و نگرش ها و فرم های موسیقایی بیگانه به حوزه موسیقی سنتی ایران بسته اند .

موسیقی سنتی و محلی ایران از لحاظ فرم و محتوا بسیار متنوع است و به رشته های گوناگون قابل تفکیک از هم است . از مهم ترین ویژگی هایی که برای موسیقی ایران قائل شده اند می توان از جنبه های «عرفانی» و «معنوی» آن نام برد که در نوع خود بسیار زیبا و دلنشین نیز هست و با خلق و خو و روحیه بیشتر مردم کشورمان نیز موافقت و سازگاری دارد .

موسیقی مذهبی و آیینی ایران در اشکال مختلفی در زندگی روزمره و مراسم آیینی و عزاداری نقش ایفا می کند. مهم ترین انواع آن عبارت اند از: تلاوت قرآن، روضه خوانی، نقالی، سینه زنی ، زنجیر زنی ، سنگ زنی ، مرثیه خوانی ، ذکرخوانی ، زیارت نامه ، منقبت خوانی ، ورد ، دعا ، چاووشی ، مولودی خوانی ، شاهدخوانی ، مقتل خوانی ، نقالی ، بشارت خوانی ، نعت خوانی ، سیره خوانی ، تعزیه خوانی ، قوالی ، فضائل خوانی ، معراج نامه خوانی، حمله خوانی ، سحرخوانی ، پیش خوانی ، پامنبری ، باب خوانی ، گلدسته خوانی سحر ، نقاره زنی ، غزل خوانی مناقب علی (ع) ، پرده خوانی ، کرنانوازی ، شب خوانی ، نوحه خوانی ، مداحی ، شبیه خوانی ، مناجات خوانی، اذان و...»

آیین محرم

« از ویژگی های بافت هنر و موسیقی ایرانی به ویژه موسیقی مذهبی ایران ، سادگی و بی پیرایگی آن است . ارتباط موسیقی مذهبی و آیینی ایران با عواطف و احساسات مردم از دیرباز مورد توجه و بحث پاره ای از دانشمندان و موسیقی دانان کشورمان بوده است . خوانندگان و نوازندگانی که در این زمینه اطلاع و تخصص دارند و آن ها را در اجرای آثار خود به کار می گیرند در کارشان موفق ترند .

هریک از عواطف و احساسات بشری با ریتم و نوای ویژه ای قابل بیان است . این گونه حساسیت ها و دقت ها در کار قدما بیشتر دیده می شود و عدم موفقیت مجریان موسیقی مذهبی و آیینی ایران در چند دهه گذشته در ارتباط گیری و تحت تأثیر قرار دادن مردم ناشی از عدم توجه به همین اصل بوده است . به طور مثال ریتم آرامش و اطمینان با ریتم شادی و غم و یا ریتم امید و اعتماد با بدبینی و یأس تفاوت دارد . موسیقی عاشورایی نباید با ریتمی بیان شود که به جای جلال و شکوه و ایثار و از خودگذشتگی که در ذات عاشورا و قیام حسینی نهفته است ، غم ، یأس سرگشتگی و بلاتکلیفی و شکست را تلقین کند .

برخلاف آنچه گفته می شود که موسیقی مراسم عزاداری واقعه کربلا و موسیقی ردیف دستگاهی ایران غمگین و محزون است ، این موسیقی نه تنها غمگین نیست بلکه بیشتر حال و فضای عاشقانه و حماسی دارد و از طرفی اگر جنبه های معنوی حماسه کربلا را در نظر آوریم ، شهادت : گواهی دادن و شهید : حاضر و شاهد ؛ مسلماً چنین حقیقت بزرگی ، افسردگی و نیستی نیست بلکه نشاط و جاودانگی است . هدف موسیقی ایرانی هم نشانی جز از عالم غیب نیست ، سرود ، نیایش و نشاط معنوی است ، نه افسردگی ، خمودگی و تخدیر ، موسیقی ایرانی مدام در مبارزه و ستیز با غم منفی یا شادی کاذب است .

مردم هر جامعه ای متناسب با فرهنگی که دارند و شیوه های معیشتی که بر زندگی روزمره آن ها حاکم است و همچنین اعتقادها ، باورها و پندارهایشان ، آداب و رسوم خاصی را معتبر می دانند و در آن ها شرکت می کنند . مراسم محرم و به ویژه روز عاشورای حسینی یکی از فراگیرترین و معتبرترین مراسم ملی و مذهبی مردم مسلمان ایران از گذشته تاکنون بوده است که تقریباً اکثر اقشار ، طبقات و گروه های اجتماعی و قومی و محلی به نحوی در آن شرکت دارند . طبیعی است که موسیقی ای که بدین مراسم بزرگ و ریشه دار مربوط می شود نیز ، خود سبب وحدت ، همبستگی و وفاق اجتماعی و همدلی مردم مسلمان می شود و این امر یکی از ویژگی ها و امتیازات موسیقی مذهبی و آیینی ایران است . موسیقی محرم شکوه ، جلال ، زیبایی ، تنوع ، جذابیت و نشاط دیگری دارد که هر شنونده ای را تحت تأثیر قرار می دهد . غم نهفته در آن نیز با شکوه و ملکوتی است .»

حرم در منطقه ی کتول