آیین سحر خوانی (سَرخوانی) در منطقه کتول استان گلستان

نویسنده : محمد رضا برزگر

سحرخوانی (سَرخوانی)

« آداب و رسوم ماه مبارک رمضان در فرهنگ سنتی و محلی مردم مسلمان ایران جایگاه ویژه ای دارد و هیچ یک از این مراسم بدون نوای خوش و ذکر نام خدا ، پیغمبر گرامی اسلام (ص) و حضرت علی (ع) به اجرا در نمی‌آید.

مراسم رمضان نیز همانند محرم و صفر به صورت گسترده و با شرکت عموم مردم مؤمن برگزار می شود . از این رو در زمره مردمی ترین مراسم آیینی و مذهبی ایران محسوب می شود.این مراسم تنوع چشمگیری دارد و در هر منطقه رنگ و بوی فرهنگ بومی و محلی را به خود گرفته است.

موسیقی مذهبی و آیینی رمضان بخش مهمی از موسیقی ملی ما را به خود اختصاص داده است. تمام آداب و رسوم مربوط به ماه مبارک رمضان موسیقی ویژه خودشان را دارند که شاخص ترین آن ها عبارتند از :

ـ آیین سحر

ـ آواها و نواهای شب قدر

ـ آواها و نواهای پایان ماه رمضان

ايرانيان براي به موقع بيداركردن مؤمنين از خواب ، در گذشته تمهيدات گوناگون و زيبايي انديشيده بودند كه مهمترين وظيفه و زيباترين شكل آن ، بهره‌گيري از تنوع موسيقايي بود. در هر منطقه بسته به باورهاي خاص قومي قبيله‌اي و عرفي ، بيدارسازي به شكلی زيبا صورت مي‌پذيرفت كه به عناوين مختلف ناميده و معرفي مي‌شوند.

يكي از آن شيوه‌ها ، «سحرخواني» بود. افراد خوش‌صدا ، به حسب وظيفه‌اي كه ميراث اجدادي‌شان بود يا به حسب تكليفي كه بر خود واجب مي‌دانستند ، يك يا دو ساعت به اذان صبح مانده ، مناجات زيبايي را كه اغلب منتخبي از اشعار شاعران پهنه‌يِ ادب پارسي بود ، بر بام خانه‌شان با نواهايِ خوش به اجرا در مي‌آوردند.

مردم با اين آوازها بيدار شده و به تدارك سفره‌ي سحری مي‌پرداختند. اين آوازخواني در هر منطقه نام خاصي داشته است اما مضامين آن ، شامل انواع نيايش‌ها و توسل‌هاست.

اين نام‌ها عبارتند از : مناجات‌خواني، مناجات‌سحري، سحرخواني، شب‌خوابي ‌رمضان، سحرآوازي و...»

بنا به روايت زنده یاد استاد حاج‌علي‌حسين ‌قنبري تاویری ، در دوران قديم و در منطقه‌ي ‌كتول كه امكانات صوتي و وسايل ارتباط‌جمعي مانند امروز وجود نداشت ، مانند ديگر مناطق ‌ايران ، سحرخواني اجرا مي‌شد كه در گویش کتولی سَرخوانی تلفظ می شود و اشعار ذيل به روايت ايشان مي‌باشد :

دوستـــان را تو كـي كنــي محــروم                 ای كـه بــا دشمنــان نظــر داري

(يا الله يا ذوالجلال )

عصيان مرا دو نيم كن در عَرَصـات                 نيمي به حسن ببخش و نيمي به حسين

(يا الله يا ذوالجلال)